Dziecko z ADHD w szkole – dlaczego stres utrudnia koncentrację i uczenie się

Wprowadzenie

Dzieci z ADHD często słyszą, że są nieuważne, impulsywne lub że „mogłyby się bardziej postarać”. W wielu przypadkach ich zachowanie bywa interpretowane jako brak motywacji albo trudności wychowawcze. Tymczasem ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, które wiąże się ze specyficznym sposobem funkcjonowania mózgu.

Zrozumienie tego mechanizmu jest szczególnie ważne w środowisku szkolnym. Dziecko z ADHD w szkole często mierzy się z trudnościami w koncentracji, regulacji emocji oraz organizacji pracy. To właśnie tam spędza znaczną część dnia, w środowisku wymagającym długotrwałego skupienia uwagi, kontroli impulsów i planowania działań.

Warto jednak pamiętać, że trudności szkolne dzieci z ADHD nie wynikają z braku zdolności ani chęci do nauki. Często są efektem przeciążenia systemu poznawczego oraz reakcji organizmu na stres.

ADHD – czym właściwie jest

ADHD (attention deficit hyperactivity disorder) to zaburzenie neurorozwojowe, które dotyczy sposobu funkcjonowania układu nerwowego. Pierwsze objawy zauważyć można już w dzieciństwie, utrzymują się przez okres adolescencji i dorosłego życia.

Najczęściej mówi się o trzech głównych obszarach trudności:

Problemy z koncentracją uwagi
Dzieci z ADHD mogą mieć trudność z utrzymaniem uwagi na jednym zadaniu, szczególnie jeśli wymaga ono długotrwałego wysiłku poznawczego. Nie potrafią z wielu bodźców wybrać tego najważniejszego, do tego szybciej się rozpraszają. Dla nich śpiew ptaków, przejeżdżający samochód za oknem, pies gryzący kość w pokoju czy zeszyt z angielskiego są równorzędnymi bodźcami. Podobnie, gdy konieczne jest skupienie się na dwóch czynnikach jednocześnie np. słuchaniu nauczyciela i notowaniu. 

Impulsywność
Reakcje mogą pojawiać się szybko, bez wcześniejszego zastanowienia. Większość ludzi, gdy wpada na jakiś pomysł, zastanawia się nad tym, czy opłaca się go zrealizować, i następnie (w zależności od wyciągniętych wniosków) realizuje go lub nie. U dziecka z ADHD, z powodów z kłopotów odroczeniem zahamowania reakcji, proces ten wygląda odmiennie. Jest pomysł i jego realizacja, lub bodziec i natychmiastowa reakcja. Dlatego może przerywać rozmowę, mówić zanim pomyśli lub podejmować decyzje, których żałuje.

Impulsywność dzieci nadpobudliwych prowadzi do tego, że działają, nie przewidując konsekwencji, co z kolei powoduje, że nie są w stanie dostosować się do przyjętych zasad. 

Nadpobudliwość
U części dzieci pojawia się silna potrzeba ruchu, działania lub zmiany aktywności. Nie można powstrzymać ruchliwości dziecka. Można jedynie sprawić, by jak najmniej przeszkadzało. Oprócz konieczności bycia w ruchu i nieumiejętności długiego przebywania w jednym miejscu, dochodzi „niepokój w obrębie miejsca siedzenia”. Dziecko z ADHD nie siedzi nieruchomo, lecz wierci się, kręci, macha nogami, rękoma. Często bawi się różnymi przedmiotami: długopisem, gumką, pisze po po kartce lub po ręku. Innym przejawem „nadruchliwości w obrębie języka” jest nadmierna gadatliwość. 

Trudności z jakimi mierzą osoby z ADHD w dużej mierze związane z funkcjonowaniem tzw. funkcji wykonawczych mózgu.

Funkcje wykonawcze – klucz do zrozumienia ADHD

Funkcje wykonawcze to zestaw procesów poznawczych, które pozwalają nam:

• planować działania
• organizować zadania w czasie
• kontrolować impulsy
• regulować emocje
• utrzymywać uwagę na celu

Za ich działanie odpowiadają przede wszystkim struktury kory przedczołowej. U osób z ADHD obszary te rozwijają się i funkcjonują nieco inaczej.

Może to prowadzić do sytuacji, w której dziecko:

• chce wykonać zadanie, ale nie potrafi się na nim skupić
• zaczyna wiele rzeczy, ale ma trudność z ich zakończeniem
• reaguje emocjonalnie szybciej, niż jest w stanie się zatrzymać

Z zewnątrz bywa to interpretowane jako brak samodyscypliny. W rzeczywistości jest to raczej efekt sposobu działania mózgu.

Jak osoby z ADHD opisują swoje doświadczenia

Jednym z najbardziej poruszających sposobów zrozumienia ADHD jest przyjrzenie się temu, jak osoby z tym zaburzeniem opisują własne doświadczenia.

Przykładowe wypowiedzi brzmią:

• „Muszę robić dobrą minę do złej gry – ale cały czas się martwię, że zorientują się, jakim jestem idiotą.”
• „Moja matka powiedziała, że straszny był ze mnie bachor.”
• „Mój ojciec stwierdził, że jestem jak piąte koło u wozu.”
• „Ja po prostu muszę przeć naprzód – zwyczajnie boję się zatrzymać.”
• „Często mam wrażenie, że mam papkę zamiast mózgu.”

Inne osoby opisują swoje doświadczenia w sposób jeszcze bardziej dynamiczny:

• „Kiedy się złoszczę, coś we mnie eksploduje, jakby musiało się wyrwać na wolność.”
• „Kiedy coś mi się spodoba, sięgam po to jak dzieciak po cukierka.”
• „Kiedy ktoś mi odmawia, czuję się jakbym musiał się przebić przez blokadę drogową i wciskam pedał gazu.”
• „Mam wrażenie, że moje ciało tkwi na ziemi, a umysł wzlatuje między gwiazdy.”
• „Nigdy niczego nie kończę – zmarnowałem swoje życie.”

Takie wypowiedzi pokazują, że ADHD nie dotyczy wyłącznie zachowania. Dotyka także sposobu przeżywania własnych myśli i emocji.

Dlaczego szkoła bywa szczególnie trudnym środowiskiem

Szkoła jest miejscem, które stawia przed dzieckiem wiele wymagań związanych z funkcjonowaniem poznawczym. Badania pokazują, że nadpobudliwy człowiek znacznie częściej niż jego rówieśnicy boryka się z dodatkowymi problemami, do których zaliczmy: zburzenia pamięci, zaburzenia językowe, specyficzne trudności szkolne (dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia), niezgrabność ruchową, nadwrażliwość na bodźce słuchowe i wzrokowe.

Uczeń powinien:

• siedzieć w miejscu przez dłuższy czas
• koncentrować się na zadaniu
• słuchać instrukcji
• planować pracę
• kontrolować impulsy

Dla dziecka z ADHD są to właśnie te obszary, które sprawiają największą trudność.

Dodatkowo w środowisku szkolnym dziecko może często słyszeć komunikaty takie jak:

• „Skup się.”
• „Przestań przeszkadzać.”
• „Uspokój się.”
• „Dlaczego znowu tego nie zrobiłeś?”

Choć intencją nauczyciela może być pomoc, dziecko może odbierać takie komunikaty jako krytykę. Z czasem może to prowadzić do przekonania, że jest „gorsze” lub „problemowe”.

Koszmarem jest, gdy dziecko bywa pozbawione przyjemności lub jest karane z powodu trudności szkolnych. W takiej sytuacji szkoła i konieczność nauki staje się piekłem. Młody człowiek  nie powinien dodatkowo cierpieć z powodu swoich problemów. Potrzebuje raczej pomocy ze strony rodziców i nauczycieli. Bez niej nie zdoła rozwinąć swoich potencjalnych możliwości.

Stres a funkcjonowanie mózgu dziecka

Jednym z kluczowych czynników wpływających na funkcjonowanie dzieci z ADHD jest stres.

Jak zauważa Phil Mollon dzieci o pewnych predyspozycjach neurobiologicznych mogą szczególnie silnie reagować na środowisko oparte na krytyce, karach lub zawstydzaniu.

Długotrwały stres prowadzi do wzrostu poziomu kortyzolu, hormonu stresu.

W takiej sytuacji mózg zaczyna funkcjonować bardziej w trybie przetrwania – znanym jako reakcja walcz albo uciekaj – niż w trybie uczenia się.

Może to prowadzić m.in. do:

• trudności z utrzymaniem koncentracji uwagi

• osłabienia pamięci roboczej

• nasilenia impulsywności

• większej reaktywności emocjonalnej

Warto pamiętać, że w takim stanie dziecko nie unika nauki z lenistwa. Jego organizm reaguje na przeciążenie.

Dziecko w stresie nie uczy się – ono próbuje przetrwać.

ADHD a potencjał poznawczy dziecka

Jednym z częstych mitów jest przekonanie, że ADHD oznacza mniejsze możliwości intelektualne. Prawdą jest, że ADHD występuje u osób z różnym poziomem intelektu. Oznacza to, że ADHD rozwija się również u osób z wysokim poziomem inteligencji. Panuje nadal powszechny, chodź błędny pogląd, że osoby inteligentne nie mogą mieć ADHD, co w walce o uznanie i leczenie doświadczanych objawów prowadzi do trudności u tych osób. Ich osobiste doświadczenia szkolne i akademickie mogą bardzo się różnić, lecz to co ich często łączy jest  niewykorzystanie swojego potencjału, co prowadzi dezorientacji i stresu.

Tymczasem wiele osób z ADHD charakteryzuje się:

• dużą kreatywnością
• ciekawością świata
• zdolnością do intensywnego skupienia się na interesującym temacie
• nieszablonowym sposobem myślenia

W sprzyjającym środowisku te cechy mogą stać się dużym zasobem. 

Problem pojawia się wtedy, gdy środowisko edukacyjne koncentruje się wyłącznie na trudnościach.

Jak wspierać dziecko z ADHD w szkole

Istnieje wiele sposobów, które mogą pomóc dziecku z ADHD lepiej funkcjonować w środowisku szkolnym. Odpowiednio wcześnie wdrożone wsparcie, dostosowane do trudności dziecka, jest niezwykle ważne, aby mogło ono doświadczać sukcesów szkolnych. Podstawową zasadą pracy z dzieckiem z ADHD jest pomaganie mu w wykorzystywaniu jego mocnych stron oraz wspieranie rozwoju tych funkcji poznawczych, które są słabsze. Duże znaczenie ma również sposób organizowania procesu uczenia się. Wiadomo, że materiał, który jest dla dziecka ciekawy i angażujący, sprzyja lepszej koncentracji uwagi. Z kolei systematyczne powtarzanie ćwiczeń pomaga stopniowo rozwijać umiejętności, które sprawiają dziecku trudność. Pomocne może być także planowanie częstszych, krótkich przerw w trakcie pracy oraz dzielenie zadań na mniejsze etapy. Ważne jest również dobieranie materiałów dydaktycznych w taki sposób, aby wzbudzały zainteresowanie dziecka i ułatwiały mu utrzymanie uwagi. Takie modyfikacje wymagają od nauczyciela pewnego wysiłku organizacyjnego, jednak często pozwalają dziecku osiągać niewielkie, lecz stopniowe i trwałe sukcesy edukacyjne.

Literatura dotycząca ADHD wskazuje także, że osoby, które w dzieciństwie otrzymały odpowiednie wsparcie i zrozumienie, częściej w późniejszym życiu podejmują działania związane z diagnozą oraz terapią, gdy pojawia się taka potrzeba.

Najważniejsze z nich to:

Poczucie bezpieczeństwa
Dziecko powinno mieć poczucie, że dorosły jest po jego stronie i że może liczyć na wsparcie w trudnych sytuacjach.

Jasne zasady
Przewidywalne i jasno komunikowane zasady pomagają zmniejszyć napięcie i ułatwiają dziecku orientowanie się w oczekiwaniach otoczenia.

Krótkie i konkretne instrukcje
Zbyt długie lub złożone polecenia mogą być trudne do zapamiętania i wykonania.

Wzmacnianie pozytywnych zachowań
Docenianie wysiłku dziecka często okazuje się bardziej skuteczne niż koncentrowanie się wyłącznie na błędach.

Ciekawe i angażujące zadania
Jeśli materiał jest interesujący, dziecku łatwiej utrzymać uwagę i zaangażowanie w wykonywaną pracę.

Możliwość ruchu
U części dzieci krótka aktywność fizyczna pomaga rozładować napięcie i poprawić koncentrację.

Możliwość ruchu

Dla niektórych dzieci krótka aktywność fizyczna może pomóc w regulacji napięcia.

Współpraca rodziców i nauczycieli

Wsparcie dziecka z ADHD jest najbardziej skuteczne wtedy, gdy rodzice i nauczyciele współpracują ze sobą.

Rodzice mogą przekazać nauczycielowi informacje o trudnościach dziecka, a nauczyciel może podzielić się obserwacjami dotyczącymi funkcjonowania ucznia w klasie.

Wspólne poszukiwanie rozwiązań zwiększa szansę na stworzenie środowiska, w którym dziecko będzie mogło rozwijać swoje możliwości.

Podsumowanie

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, które wpływa na sposób funkcjonowania mózgu oraz regulację zachowania. W środowisku szkolnym trudności te mogą być szczególnie widoczne, ponieważ objawy ADHD często pozostają w sprzeczności z wymaganiami stawianymi uczniom.

Zrozumienie mechanizmów stojących za zachowaniem dziecka pozwala jednak spojrzeć na nie z innej perspektywy.

Dlatego w pracy z dziećmi z ADHD bezpieczeństwo, zrozumienie i przewidywalność środowiska są równie ważne jak wymagania edukacyjne.

Często dopiero w takich warunkach dziecko może pokazać swój rzeczywisty potencjał poznawczy i kreatywność. Szkoła może wtedy stać się miejscem, w którym młody człowiek buduje poczucie kompetencji i własnej wartości, zamiast utrwalać doświadczenie porażki czy odrzucenia.

Takie doświadczenia mają znaczenie nie tylko dla funkcjonowania szkolnego, ale również dla dalszego rozwoju emocjonalnego i społecznego dziecka.

Bibliografia

• Mollon P., Rozpadające się self.

• Young S., Bramham J., Psychoterapia poznawczo-behawioralna ADHD nastolatków i dorosłych.

• Kołakowski A., Wolańczyk T. ADHD Zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Podręcznik dla rodziców i nastolatków.

Brak bliskości w związku – seksuolog wyjaśnia czemu nie masz ochoty na bliskość seksualną?