ADHD u dzieci – objawy, diagnoza i leczenie

Czym jest ADHD?

ADHD u dzieci, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym. Wpływa między innymi na zdolność skupiania i utrzymywania uwagi, hamowania impulsywnych reakcji, regulowania poziomu aktywności oraz organizowania działania.

Trudności u dzieci  z ADHD nie wynikają ze złej woli, lenistwa ani braku wychowania. Są związane przede wszystkim z problemami w zakresie samoregulacji, kontroli impulsów i funkcji wykonawczych.

Jakie są objawy ADHD u dzieci?

Objawy ADHD dotyczą dwóch głównych obszarów:

• trudności z koncentracją uwagi,
• nadruchliwości i impulsywności.

Ich nasilenie może być różne. Nie każda osoba z ADHD jest wyraźnie ruchliwa. U części dzieci dominują przede wszystkim trudności z uwagą, organizacją i kończeniem zadań.

Nadmierna impulsywność

Impulsywność oznacza trudność z zatrzymaniem reakcji i zastanowieniem się nad jej możliwymi konsekwencjami. Dziecko z ADHD może działać szybko, pod wpływem chwili, zanim zdąży ocenić sytuację lub przypomnieć sobie obowiązującą zasadę.

Może na przykład odpowiedzieć na pytanie, zanim nauczyciel skończy je zadawać, przerwać rozmowę, sięgnąć po interesujący przedmiot bez zapytania albo podjąć decyzję pod wpływem namowy rówieśników. Nie oznacza to, że dziecko nie zna zasad lub celowo je lekceważy. Często wie, jak powinno się zachować, ale ma trudność z zastosowaniem tej wiedzy w odpowiednim momencie.

Dziecko z ADHD może również mieć trudności z przewidywaniem skutków swojego zachowania. Zdarza się, że dopiero po wykonaniu określonej czynności zauważa jej konsekwencje. Może przez to łatwiej ulegać wpływowi innych osób, podejmować ryzykowne decyzje lub angażować się w zachowania, których wcześniej nie przemyślało.

Impulsywność wpływa także na relacje społeczne. Przerywanie, odpowiadanie bez zastanowienia, trudność z czekaniem na swoją kolej lub gwałtowne reagowanie mogą być przez otoczenie błędnie odbierane jako brak szacunku albo złe wychowanie. Tymczasem zachowania te mogą wynikać z trudności z hamowaniem reakcji i samoregulacją.

Z impulsywnością często wiążą się również problemy z planowaniem i organizowaniem działania. Dziecko może długo odkładać rozpoczęcie zadania, nie wiedzieć, od czego zacząć, pomijać kolejne etapy pracy albo zapominać, co pozostało jeszcze do wykonania. Dlatego polecenie „odrób lekcje” może być dla niego znacznie trudniejsze niż kilka krótkich i konkretnych wskazówek przekazywanych kolejno.

Nadruchliwość

Nadruchliwość oznacza poziom aktywności ruchowej większy, niż można oczekiwać w odniesieniu do wieku dziecka, jego rozwoju oraz sytuacji, w której się znajduje.

Dziecko może często wstawać z miejsca, biegać lub wspinać się w sytuacjach, w których oczekuje się spokojnego zachowania. Może też mieć trudność z cichą zabawą, odczuwać stałą potrzebę ruchu albo sprawiać wrażenie, jakby było nieustannie aktywne.

Nadruchliwość nie zawsze oznacza jednak bieganie czy chodzenie po pomieszczeniu. Może przejawiać się jako niepokój podczas siedzenia. Dziecko wierci się, porusza nogami, zmienia pozycję, bawi się długopisem, gumką lub fragmentem papieru. Ruch może pomagać mu w regulowaniu napięcia i utrzymaniu odpowiedniego poziomu pobudzenia.

Jednym z przejawów nadruchliwości może być również nadmierna gadatliwość. Dziecko może mówić dużo, szybko przechodzić między tematami, przerywać innym lub mieć trudność z pozostaniem w ciszy. U nastolatków i osób dorosłych wyraźna aktywność ruchowa może stopniowo zmniejszać się, natomiast częściej pojawia się wewnętrzny niepokój, napięcie lub stała potrzeba podejmowania działania.

Nie każde ruchliwe lub dużo mówiące dziecko ma ADHD. Zachowanie ocenia się zawsze w odniesieniu do jego wieku, poziomu rozwoju, sytuacji oraz wpływu objawów na funkcjonowanie w domu, szkole i relacjach.

Trudności z koncentracją uwagi

Trudności z uwagą w ADHD nie oznaczają całkowitego braku zdolności do koncentracji. Dziecko może bardzo długo skupiać się na czynności, która jest dla niego interesująca, nowa lub silnie angażująca, a jednocześnie mieć dużą trudność z utrzymaniem uwagi podczas zadań monotonnych, długich albo wymagających wysiłku umysłowego.

Problemy mogą dotyczyć zarówno skierowania uwagi na określoną czynność, jak i jej utrzymania oraz ponownego skupienia się po rozproszeniu. Dziecko może słyszeć polecenie, ale nie zapamiętać wszystkich jego elementów. Może rozpocząć zadanie, a następnie przejść do innej czynności, zanim zakończy poprzednią.

Dzieci z ADHD mogą mieć trudności z:

• słuchaniem i wykonywaniem wieloetapowych poleceń,
• rozpoczęciem zadania bez wielokrotnego przypominania,
• utrzymaniem uwagi podczas lekcji, rozmowy lub czytania,
• doprowadzaniem rozpoczętych czynności do końca,
• organizowaniem nauki i planowaniem kolejnych etapów pracy,
• pamiętaniem o zadaniach, terminach i potrzebnych przedmiotach,
• utrzymywaniem porządku w swoich rzeczach,
• zauważaniem szczegółów i unikaniem błędów wynikających z nieuwagi,
• powrotem do zadania po rozproszeniu,
• wybieraniem spośród wielu bodźców tego, który w danej chwili jest najważniejszy.

Dźwięk rozmowy na korytarzu, ruch za oknem, powiadomienie telefonu, przedmioty leżące na biurku oraz polecenie nauczyciela mogą jednocześnie przyciągać uwagę dziecka. Trudność polega nie tyle na odbieraniu zbyt wielu bodźców, ile na selekcjonowaniu ich, ignorowaniu informacji nieistotnych i świadomym powracaniu do wykonywanego zadania.

Takie zachowania mogą sprawiać wrażenie lenistwa, braku zainteresowania albo lekceważenia poleceń. W rzeczywistości często wynikają z trudności w regulowaniu uwagi, pamięci roboczej, organizowaniu działania oraz kontrolowaniu reakcji.

Dzieci z ADHD mogą mieć trudności z:

• stosowaniem się do dłuższych lub wieloetapowych instrukcji,
• skupieniem się na jednej czynności przez dłuższy czas,
• kończeniem rozpoczętych zadań,
• rozpoczęciem odrabiania lekcji lub czytania zadanego tekstu,
• słuchaniem i zapamiętywaniem tego, co się do nich mówi,
• pamiętaniem o zabraniu potrzebnych przedmiotów, na przykład przyborów szkolnych,
• zapamiętywaniem zadań, terminów i obowiązków,
• organizowaniem swoich rzeczy,
• gubieniem lub zapominaniem przedmiotów,
• utrzymaniem uwagi podczas lekcji,
• powrotem do zadania po rozproszeniu.

Trudności z uwagą nie oznaczają, że dziecko nie potrafi skoncentrować się w żadnej sytuacji. Może ono przez długi czas skupiać się na aktywności, która jest interesująca, nowa lub dostarcza szybkiej nagrody, a jednocześnie mieć dużą trudność z zadaniem monotonnym, długim albo wymagającym większego wysiłku.

Dziecku z ADHD może być również trudno wybrać spośród wielu docierających bodźców ten, który jest w danym momencie najważniejszy. Dźwięki dochodzące z korytarza, ruch za oknem, rozmowa innych osób, przedmioty leżące na biurku oraz polecenie nauczyciela mogą jednocześnie przyciągać jego uwagę. Trudność polega przede wszystkim na pomijaniu bodźców nieistotnych i świadomym powracaniu do wykonywanego zadania.

Takie zachowania bywają mylnie odbierane jako lenistwo, brak zainteresowania albo lekceważenie poleceń. W rzeczywistości mogą wynikać z trudności z regulowaniem uwagi, pamięcią roboczą, planowaniem oraz organizowaniem działania.

Na czym polega leczenie ADHD?

Wczesne rozpoznanie ADHD i odpowiednio dobrana pomoc mogą znacząco poprawić funkcjonowanie dziecka w domu, szkole oraz relacjach z innymi osobami. Celem leczenia nie jest wyeliminowanie wszystkich cech dziecka ani zmiana jego osobowości, lecz zmniejszenie trudności, rozwijanie umiejętności samoregulacji oraz poprawa codziennego funkcjonowania.

Sposób postępowania dobiera się indywidualnie, biorąc pod uwagę wiek dziecka, nasilenie objawów, ich wpływ na naukę i relacje, sytuację rodzinną oraz ewentualne trudności współwystępujące.

Pomoc może obejmować:

• psychoedukację dziecka i jego rodziców,
• trening umiejętności rodzicielskich,
• wprowadzanie jasnych zasad i przewidywalnej struktury dnia,
• dzielenie zadań na krótsze etapy,
• strategie behawioralne,
• dostosowanie wymagań i warunków nauki w szkole,
• współpracę rodziców, nauczycieli i specjalistów,
• pomoc psychologiczną lub psychoterapię w przypadku współwystępujących trudności emocjonalnych,
• leczenie farmakologiczne prowadzone przez lekarza.

Psychoedukacja pomaga rodzicom zrozumieć, czym jest ADHD oraz dlaczego dziecko może znać zasady, a mimo to mieć trudność z zastosowaniem ich w odpowiednim momencie. Rodzice uczą się między innymi, jak wydawać krótkie i konkretne polecenia, wzmacniać pożądane zachowania, przewidywać trudniejsze sytuacje oraz wspierać dziecko w planowaniu i organizowaniu obowiązków.

Ważnym elementem pomocy jest również współpraca ze szkołą. Dziecko może potrzebować między innymi ograniczenia bodźców rozpraszających, miejsca bliżej nauczyciela, krótszych poleceń, podziału pracy na etapy, dodatkowego czasu na wykonanie zadania lub przypominania o kolejnych czynnościach.

W zależności od wieku dziecka, nasilenia objawów oraz stopnia, w jakim utrudniają one codzienne funkcjonowanie, lekarz może zaproponować leczenie farmakologiczne. Leki nie zastępują wsparcia rodziny i szkoły, ale u części dzieci mogą wyraźnie zmniejszyć problemy z koncentracją, impulsywnością i nadruchliwością.

Leczenie ADHD powinno być regularnie oceniane i dostosowywane do zmieniających się potrzeb dziecka. Najlepsze efekty zwykle przynosi współpraca dziecka, rodziców, szkoły oraz specjalistów.

Pojedyncze trudności z koncentracją, impulsywność lub duża ruchliwość nie oznaczają jeszcze ADHD. Diagnoza wymaga całościowej oceny funkcjonowania dziecka, zebrania informacji z różnych środowisk oraz wykluczenia innych możliwych przyczyn obserwowanych trudności.

Jeśli obserwujesz u siebie lub u bliskich utrzymujące się trudności z koncentracją, impulsywnością lub organizacją codziennych obowiązków, warto rozważyć rozmowę z psychologiem.